Hulpmiddelen voor demonstranten
Demonstreren met kennis van zaken.
Nuchtere en onderbouwde aanknopingspunten voor wie een bijeenkomst voorbereidt of zich erbij aansluit: misvattingen, gedocumenteerde verhalen, wat onderzoek zegt, de kwestie van geweld en een lijst om je voor te bereiden.
Deze pagina’s vatten onderzoek en openbare feiten samen, zonder partij te kiezen voor een zaak. De cijfers zijn afgerond en soms omstreden: raadpleeg de bronnen voordat je ze citeert. Ze vervangen geen juridisch advies.
Misvattingen
Zeven uitspraken die je vaak hoort, wat we ervan weten en wat we niet weten.
“Demonstreren heeft geen zin.”
Wat de gegevens zeggen
Geen enkele demonstratie is er zeker van te krijgen wat ze vraagt. Maar uit onderzoek naar 323 verzetscampagnes tussen 1900 en 2006 blijkt dat ongeveer 53% van de geweldloze campagnes hun doelen bereikte, tegenover ongeveer 26% van de gewapende campagnes.
In de Verenigde Staten hebben geweldloze demonstraties voor burgerrechten in de jaren zestig in de omliggende counties het aantal stemmen doen toenemen voor de partij die die rechten verdedigde.
Beperkingen en nuances : De onderzochte campagnes waren vooral gericht op regimewisselingen of het einde van een bezetting: deze resultaten laten zich niet zomaar overdragen op een lokale demonstratie. Succes vraagt ook tijd, voorbereiding en vaak meerdere acties.
“Je hebt miljoenen mensen nodig om gewicht in de schaal te leggen.”
Wat de gegevens zeggen
Onderzoekster Erica Chenoweth heeft vastgesteld dat geweldloze campagnes gericht op een regimewisseling succesvol waren met de actieve deelname van ongeveer 3,5% van de bevolking.
Dat is een regelmaat die in een klein aantal gevallen is waargenomen, geen wet. Sinds 2010 is het slagingspercentage van zulke campagnes duidelijk gedaald, terwijl het aantal ervan toenam.
Beperkingen en nuances : Het aantal telt, maar ook de duur, de diversiteit van de mensen die meedoen en het vermogen om zich te organiseren. Een goed voorbereide lokale bijeenkomst heeft effecten die het aantal deelnemers niet meet.
“Hoe spectaculairder of gewelddadiger, hoe beter er naar je geluisterd wordt.”
Wat de gegevens zeggen
Je wordt gezien, maar niet per se gesteund. Experimenten onder het Amerikaanse publiek laten zien dat extreme of zeer verstorende protestacties de steun voor de beweging verminderen.
De analyse van de jaren zestig wijst voor geweld in dezelfde richting: gewelddadige demonstraties brachten de openbare orde op de voorgrond en deden het aantal stemmen op die partij dalen.
Beperkingen en nuances : Dit onderzoek heeft vooral betrekking op de Verenigde Staten. Andere landen, andere tijdperken of andere krachtsverhoudingen kunnen tot andere resultaten leiden, en sommige auteurs wijzen op gevallen waarin verstorende middelen hebben geholpen.
“Geweld is onvermijdelijk bij een grote demonstratie.”
Wat de gegevens zeggen
De gegevens zeggen het tegendeel: in de Verenigde Staten verliep in de zomer van 2020 meer dan 94% van de demonstraties rond de Black Lives Matter-beweging zonder geweld of vernielingen.
Beperkingen en nuances : Dit ontkent het geweld dat heeft plaatsgevonden niet, en ook de slachtoffers ervan niet. Deze gegevens gaan over één land en één periode. De oorzaken van een escalatie zijn talrijk en worden geval per geval gedocumenteerd.
Bronnen [5]
“We weten altijd wie de relschoppers zijn.”
Wat de gegevens zeggen
De situaties lopen uiteen: individuele personen, groepen die op rellen uit zijn, deelnemers die door de spanning worden meegesleept, soms een escalatie die verband houdt met de manier waarop de menigte wordt beheerd.
Het geweld vooraf aan één kamp toeschrijven (“het zijn allemaal demonstranten”, “het zijn allemaal infiltranten”) belemmert het begrip en de preventie ervan. Alleen onderzoek stelt de feiten vast.
Beperkingen en nuances : Er bestaat geen standaardprofiel. Iemand aanwijzen als “relschopper” op basis van een beeld of een gerucht leidt tot ernstige vergissingen.
“Demonstreren betekent noodzakelijkerwijs iedereen tot last zijn.”
Wat de gegevens zeggen
De meeste bijeenkomsten vinden plaats binnen een vooraf vastgelegd kader. In Frankrijk bijvoorbeeld moet elke stoet of bijeenkomst op de openbare weg vooraf worden aangemeld: het doel is het verkeer en de veiligheid te regelen.
De meest verstorende vormen zijn ook de vormen die, in de hierboven genoemde experimenten, de steun van het publiek het sterkst doen dalen: dat is een tactische keuze die elk collectief kan afwegen.
Beperkingen en nuances : De regels en de tolerantie voor verstoring verschillen van land tot land: raadpleeg de rubriek Juridische informatie van ARALLIA voor het jouwe.
“Je moet activist zijn om mee te doen.”
Wat de gegevens zeggen
Een bijeenkomst die op ARALLIA is gepubliceerd, staat open voor iedereen. Je kunt meedoen zonder dat je naam verschijnt: deelname is standaard niet openbaar, en in de deelnemersruimte kun je onder je gebruikersnaam of anoniem schrijven.
Elke beweging publiceert haar eisen en haar handvest: je weet waarvoor je komt voordat je komt.
Beperkingen en nuances : Alleen komen kan; met z’n tweeën of in een kleine groep komen, met een afgesproken ontmoetingspunt, is veiliger (zie “Je voorbereiden”).
Verhalen van mensen die hebben gedemonstreerd
Zes goed gedocumenteerde gebeurtenissen, uit verschillende plaatsen en tijdperken. Ze bewijzen op zichzelf niets; ze laten zien hoe bijeenkomsten zijn voorbereid en wat de organisatoren ervan hebben gezegd of geschreven.
Samenvattingen geschreven door ARALLIA op basis van de aangehaalde werken, zonder letterlijke citaten. De deelnemersaantallen zijn schattingen. Andere getuigenissen, nagelezen en gemodereerd, kunnen later worden toegevoegd.
Martin Luther King Jr.
Birmingham (Verenigde Staten), april 1963
Tijdens de demonstraties in Birmingham, Alabama, wordt hij gearresteerd en schrijft hij vanuit zijn cel een brief aan predikanten die zijn acties ongelegen vonden komen. Daarin beschrijft hij de stappen van een geweldloze actie: de feiten vaststellen, onderhandelen, je voorbereiden en vervolgens rechtstreeks handelen.
Wat je ervan kunt onthouden : Een openbare actie berust op voorafgaand werk: geverifieerde feiten, een aangeboden dialoog, een voorbereiding van de deelnemers.
Bronnen [7]
Mohandas Gandhi
Zoutmars (India), maart-april 1930
Van 12 maart tot 6 april 1930 leggen Gandhi en enkele tientallen marsgangers ongeveer 390 kilometer te voet af tot Dandi, om de Britse zoutbelasting aan te vechten. De stoet groeit onderweg aan, en de gebeurtenis maakt burgerlijke ongehoorzaamheid over de hele wereld bekend.
Wat je ervan kunt onthouden : Een eenvoudige, concrete eis die iedereen begrijpt, mobiliseert makkelijker dan een lang programma.
Bronnen [8]
Lech Wałęsa en de arbeiders van Gdańsk
Scheepswerven van Gdańsk (Polen), augustus 1980
De stakers formuleren een lijst van 21 eisen en verkrijgen via onderhandelingen toestemming voor een onafhankelijke vakbond, Solidariteit (Solidarność). Lech Wałęsa zal in 1983 de Nobelprijs voor de Vrede ontvangen.
Wat je ervan kunt onthouden : Een genummerde en openbare lijst van eisen maakt het mogelijk te onderhandelen en vervolgens na te gaan wat daadwerkelijk is bereikt.
Bronnen [9]
Toumi Djaïdja, Christian Delorme, Jean Costil
Mars voor gelijkheid en tegen racisme (Frankrijk), oktober-december 1983
De mars vertrekt op 15 oktober 1983 met enkele marsgangers uit Marseille en komt op 3 december in Parijs aan voor een menigte die op ongeveer 100.000 personen wordt geschat. De initiatiefnemers, onder wie een priester en een dominee, beriepen zich op de geweldloosheid van Gandhi en King.
Wat je ervan kunt onthouden : Een lange mars die van stad naar stad trekt, kan stap voor stap groeien en mensen ontmoeten die anders niet zouden zijn gekomen.
Bronnen [10]
De Baltische Keten
Estland, Letland, Litouwen, 23 augustus 1989
Ongeveer twee miljoen mensen vormen een mensenketen van bijna 675 kilometer tussen Tallinn, Riga en Vilnius, precies vijftig jaar na de ondertekening van het Duits-Sovjetpact.
Wat je ervan kunt onthouden : Een eenvoudig gebaar dat voor iedereen toegankelijk en makkelijk te herhalen is (elkaars hand vasthouden), maakt het mogelijk zeer uiteenlopende mensen samen te brengen.
Bronnen [11]
De maandagdemonstraties
Leipzig (Oost-Duitsland), 9 oktober 1989
Ongeveer 70.000 mensen trekken door Leipzig, ondanks de vrees voor onderdrukking. De leus “Geen geweld!” wordt breed overgenomen en de stoet gaat uiteen zonder confrontaties.
Wat je ervan kunt onthouden : Een gemeenschappelijke leus van geweldloosheid, die iedereen vóór het vertrek kent, beschermt de deelnemers.
Bronnen [12]
Wat onderzoek zegt
Zes vaak aangehaalde onderzoeken. Elk levert een stukje van het geheel; geen enkel is een handleiding.
Waarom burgerlijk verzet werkt (2011)
Wat het onderzoek laat zien
Van 323 campagnes tussen 1900 en 2006 bereikte ongeveer 53% van de geweldloze campagnes hun doelen, tegenover ongeveer 26% van de gewapende campagnes. De auteurs verklaren dit vooral door een bredere en meer diverse deelname, die ook steunbetuigers uit het andere kamp van standpunt kan doen veranderen.
Beperkingen en nuances : Grootschalige campagnes (regimewisseling, onafhankelijkheid, einde van een bezetting). Het oorzakelijk verband blijft omstreden.
Bronnen [1]
De toekomst van geweldloos verzet (2020)
Wat het onderzoek laat zien
Het slagingspercentage van geweldloze campagnes is in de loop van de jaren 2010 gedaald, terwijl hun aantal toenam. De auteur ziet daarin onder meer de moeilijkheid om een duurzame organisatie op te bouwen wanneer je heel snel mobiliseert.
Beperkingen en nuances : Recente tendens, meerdere interpretaties, nog korte periode.
Bronnen [3]
Twitter en traangas (2017)
Wat het onderzoek laat zien
Digitale netwerken maken het mogelijk heel snel mensen samen te brengen, maar zonder het organisatiewerk dat vertrouwen opbouwt, het vermogen om te onderhandelen en het vermogen om het lang vol te houden, blijft een beweging kwetsbaar.
Beperkingen en nuances : Analyse gebaseerd op casestudy’s (Egypte, Turkije, Verenigde Staten, Hongkong…), niet op een systematische meting.
Bronnen [13]
De strategie van sociaal protest (1975)
Wat het onderzoek laat zien
In een steekproef van 53 Amerikaanse protestgroepen tussen 1800 en 1945 kregen de groepen met precieze doelen en een gestructureerde organisatie vaker voldoening. De auteur merkt ook op dat groepen die verstorende, zelfs gewelddadige middelen gebruikten, vaker slaagden.
Beperkingen en nuances : Oud onderzoek, kleine steekproef, en de bevinding over verstorende middelen is sindsdien sterk omstreden. Het wordt hier aangehaald om het debat in zijn geheel te laten zien.
Bronnen [14]
De agenda zaaien: zwarte protesten in de jaren zestig (2020)
Wat het onderzoek laat zien
In Amerikaanse counties in de buurt van geweldloze demonstraties voor burgerrechten nam het aantal stemmen voor de partij die die rechten steunde toe; in de buurt van gewelddadige demonstraties nam het af, en het thema openbare orde kreeg meer ruimte in de media.
Beperkingen en nuances : Eén land, één periode, een statistische methode die het effect schat zonder alles te kunnen controleren.
Bronnen [2]
Het dilemma van de activist (2020)
Wat het onderzoek laat zien
In experimenten onder het Amerikaanse publiek verminderen protestacties die als extreem worden beoordeeld de steun voor de beweging, omdat de ondervraagden zich er minder mee identificeren.
Beperkingen en nuances : Online experimenten, Amerikaanse steekproeven, aangegeven reacties in plaats van waargenomen gedrag.
Bronnen [4]
De kwestie van geweld
Geweld is zeldzaam bij bijeenkomsten, maar het hoort bij de eerste risico’s ervan. Dit is wat we weten, wat iedereen kan doen en wat ARALLIA weigert te organiseren.
Wat we geweld noemen
Het woord dekt werkelijkheden die je beter uit elkaar houdt: aantasting van personen, schade aan goederen, botsingen tussen groepen en het gebruik van geweld door de autoriteiten. Elk daarvan vraagt om een andere reactie en een andere verantwoordelijkheid.
Wat de gegevens laten zien
De overgrote meerderheid van de bijeenkomsten verloopt zonder geweld. Het hierboven aangehaalde onderzoek laat ook zien dat geweld de steun van het publiek doet dalen en het debat van de zaak naar de openbare orde verschuift.
Dat wil niet zeggen dat er geen geweld bestaat: het heeft meerdere oorzaken (provocaties, spanningen, individuele personen, georganiseerde groepen, beheer van de menigte) die alleen nauwkeurig onderzoek kan vaststellen.
Wat organisatoren kunnen doen
- De bijeenkomst aanmelden wanneer de wet dat vereist en de route met de autoriteiten plannen.
- De leus van geweldloosheid vooraf publiceren en bij de start van de stoet herhalen.
- Herkenbare mensen voor onthaal en bemiddeling inplannen, belast met informeren en kalmeren: geen dwang, geen achtervolging.
- Een terugvalpunt, een toegang voor mensen met beperkte mobiliteit en een duidelijk aangewezen hulppost inplannen.
- Richtlijnen en wijzigingen meedelen via de officiële berichtenstroom van het evenement, niet via niet-geverifieerde kanalen.
- Een ruimte openen voor de beoordeling van protestborden, zodat de boodschappen het handvest respecteren.
Wat elke deelnemer kan doen
- Bij je groep blijven, twee uitgangen en een ontmoetingspunt opmerken.
- Wegblijven van een situatie die gespannen raakt in plaats van er naartoe te lopen; je niet fysiek ertussen werpen.
- De hulpdiensten bellen (112, het Europese noodnummer) voor iedereen die in gevaar is.
- De organisatoren of de mensen van het onthaal waarschuwen, die het terrein en de opzet kennen.
- Geen gerucht of beeld doorgeven waarvan je niet zeker bent.
Wat ARALLIA niet organiseert, en waarom
ARALLIA organiseert noch het achtervolgen van een persoon, noch haar aanhouding, noch het volgen van individuen, noch het filmen van mensen om hen als schuldigen aan te wijzen. Een onjuiste identificatie, een oploop die zich tegen een onschuldige keert, het in gevaar brengen van deelnemers: het risico is reëel, en het wordt gedragen door mensen die niets hebben gedaan.
In Frankrijk staat de wet iedereen toe de dader van een op heterdaad betrapt misdrijf (crime of délit) waarop gevangenisstraf staat aan te houden om hem voor te leiden bij een officier van gerechtelijke politie. Dat is een strikt omkaderde bevoegdheid, die bij excessen de verantwoordelijkheid in het geding brengt van wie haar uitoefent; ze maakt geen deel uit van de rollen die op het platform worden aangeboden.
Een openbare bijeenkomst filmen is in principe mogelijk, maar beelden verspreiden waarmee personen kunnen worden geïdentificeerd om hen te beschuldigen, leidt tot vergissingen en vervolging. Geef de gegevens liever aan de autoriteiten. De regels verschillen per land: raadpleeg de rubriek Juridische informatie.
Bronnen [15]
Je voorbereiden
Een korte lijst, nuttig voor een eerste bijeenkomst en voor de honderdste.
Voor
- De eisen en het handvest van de beweging lezen, en daarna de pagina van het evenement (plaats, tijden, richtlijnen).
- Nagaan of de bijeenkomst is aangemeld waar de wet dat vereist; bij twijfel de organisatoren vragen.
- Een ontmoetingspunt afspreken met een vertrouwenspersoon; je route met die persoon delen.
- Je telefoon opladen, water, iets te eten, je medicijnen, kleingeld en een identiteitsbewijs meenemen als je land dat vereist.
- Je protestbord voorbereiden en het laten beoordelen in de deelnemersruimte als het evenement dat aanbiedt.
- Een behoefte aan toegankelijkheid vooraf aan de organisatoren melden.
Tijdens
- De officiële berichtenstroom van het evenement volgen voor richtlijnen en wijzigingen.
- Alert blijven op de menigte, de uitgangen opmerken, knelpunten vermijden.
- Drinken, in de schaduw of onder een afdak gaan staan, niet aarzelen de stoet te verlaten.
- Iemand in moeilijkheden helpen zonder risico te nemen, en indien nodig 112 bellen.
- Niet ingaan op provocatie; vermijden een spanning aan te wakkeren.
Na
- De vertrouwenspersoon laten weten dat je thuis bent.
- De balans van het evenement raadplegen die de organisatoren hebben gepubliceerd.
- Inhoud die het handvest schendt bij het platform melden, in plaats van die op straat te betwisten.
- Goed voor jezelf zorgen: een intense dag vermoeit, ook zonder incident.
Bronnen
Referenties die op deze pagina zijn gebruikt. ARALLIA is aan geen van die bronnen verbonden.
- [1] Erica Chenoweth et Maria J. Stephan, Why Civil Resistance Works: The Strategic Logic of Nonviolent Conflict, Columbia University Press, 2011.
- [2] Omar Wasow, « Agenda Seeding: How 1960s Black Protests Moved Elites, Public Opinion and Voting », American Political Science Review, vol. 114, n° 3, 2020.
- [3] Erica Chenoweth, « The Future of Nonviolent Resistance », Journal of Democracy, vol. 31, n° 3, 2020.
- [4] Matthew Feinberg, Robb Willer et Chloe Kovacheff, « The Activist’s Dilemma: Extreme Protest Actions Reduce Popular Support for Social Movements », Journal of Personality and Social Psychology, vol. 119, n° 5, 2020.
- [5] Roudabeh Kishi et Sam Jones (ACLED), « Demonstrations & Political Violence in America: New Data for Summer 2020 », septembre 2020.
- [6] Code de la sécurité intérieure (France), articles L211-1 à L211-4 : déclaration préalable des cortèges, défilés et rassemblements sur la voie publique.
- [7] Martin Luther King Jr., « Letter from Birmingham Jail » (Lettre de la prison de Birmingham), 16 avril 1963.
- [8] Judith M. Brown, Gandhi: Prisoner of Hope, Yale University Press, 1989.
- [9] Timothy Garton Ash, The Polish Revolution: Solidarity, Jonathan Cape, 1983.
- [10] Abdellali Hajjat, La Marche pour l’égalité et contre le racisme, Éditions Amsterdam, 2013.
- [11] Anatol Lieven, The Baltic Revolution: Estonia, Latvia, Lithuania and the Path to Independence, Yale University Press, 1993.
- [12] Steven Pfaff, Exit-Voice Dynamics and the Collapse of East Germany: The Crisis of Leninism and the Revolution of 1989, Duke University Press, 2006.
- [13] Zeynep Tufekci, Twitter and Tear Gas: The Power and Fragility of Networked Protest, Yale University Press, 2017.
- [14] William A. Gamson, The Strategy of Social Protest, Dorsey Press, 1975.
- [15] Code de procédure pénale (France), article 73 : appréhension de l’auteur d’un crime ou d’un délit flagrant puni d’emprisonnement par toute personne.